“In de partijprogramma’s beloven ze vaak heel veel”, zegt hoofdredacteur Merel Kan. “Maar veel van die ambities spraken ze vier jaar eerder ook uit. Voor ons als journalisten – en voor de bewoners – is vooral interessant: wat hebben ze waargemaakt? Daartoe vergelijken we het program met enerzijds het coalitieprogramma en anderzijds het stemgedrag in de raad. Maken ze zich inderdaad sterk voor bijvoorbeeld meer duurzaamheid of veiligheid, zoals ze beloven?”

AI als hulpmiddel
“In het verleden analyseerden we de programma’s handmatig”, vervolgt Merel. “Maar dat is enorm arbeidsintensief. Tegenwoordig helpt AI ons om grote hoeveelheden informatie te doorzoeken. In NotebookLM vergelijken we wat de partijen schrijven in hun programma voor 2026 met wat hun politici de afgelopen vier jaar daadwerkelijk hebben gezegd in het college of de raad. We onderzoeken vooral gevoelige zaken zoals bijvoorbeeld emissievrije zones, het parkeerbeleid en gasvrije wijken. Met de resultaten kunnen we ze confronteren in interviews of er een item over maken. Overigens blijft ‘mens-machine-mens’ ons uitgangspunt. We bekijken goed wat we invoeren, vóórdat we NotebookLM de vragen stellen. En ook bij de analyse blijft de menselijke interpretatie leidend.”

‘We weten wat er speelt’
“Eigenlijk willen we wegblijven van het grote beloven”, zegt Piet. “Alle partijen beloven meer huizen te bouwen, maar niemand maakt het waar. En ja, ook de bevolking wil meer sociale woningbouw voor jongeren. Maar dan het liefst niet in hun eigen achtertuin.” Merel: “We weten welke thema’s spelen in de Zaanstreek, dat is inherent aan de manier waarop wij journalistiek bedrijven. We gaan veel de straat op, hebben goede contacten en tipgevers en krijgen legio reacties op onze artikelen. Wel dertig op het stuk over een bromtoon in de Alaskahaven, die mensen letterlijk en figuurlijk uit hun slaap houdt! We kennen de gevoelens van onze mensen.” Piet: “Als ik nu nog de bewoners moet vragen wat ze willen, kan ik me afvragen wat ik de afgelopen vier jaar heb gedaan.”

Hoe staat het met de politieke betrokkenheid in de regio? “Ik hoop dat wij met onze journalistiek bijdragen aan het politiek bewustzijn”, zegt Merel. “Ook doordat we meekijken over de schouders van de lokale politici. Mensen moeten weten dat ze invloed hebben op hun leefomgeving. De laatste tijd staat de democratie overal onder druk, we mogen ook koesteren wat we hebben. Via de lesbrief De Orkaan in de klas proberen we de jongere generatie te activeren.”

Relatie met de gemeente
Kritische journalisten zijn er niet om vrienden te maken. “We worden wel eens lastig gevonden”, beaamt Merel. “Als we een zaak kritisch belichten, soms samen met Follow the Money of het NRC, balen ze in het gemeentehuis. Maar onze taak is ook het bewaken van democratische processen. De laatste jaren heeft het dossier Ondermijning voor spanningen gezorgd. We kunnen met iedereen koffiedrinken, maar krijgen minder toegang tot stukken.” Piet: “Het college weigerde een belangrijk rapport over het interventieteam te delen. Niet alleen met ons, maar zelfs met de gemeenteraad. We kregen alleen een samenvatting. Toen hebben we gezegd: ‘Aan deze poppenkast doen we niet mee!’” Merel: “Toen we de rapporten uiteindelijk toch kregen, kwam daar heel wat anders uit dan wat het college ons wilde voorschotelen.”

“Nogmaals, we zijn pure journalisten”, zegt Piet. “Als er iets speelt, vragen wij de wethouder om te reageren. Maar als hij een lintje doorknipt, hoeft De Orkaan er niet bij te zijn. Daar stappen we niet voor in de auto.” Merel, tot slot: “De ene keer vinden ze ons veel te links, de andere keer veel te rechts. Eigenlijk is dat een groot compliment.”